Inleiding

Acceptance & Commitment Therapy (ACT) is een evidence-based psychologische benadering die wordt toegepast binnen zorg, coaching, preventie en leefstijl. ACT richt zich op het vergroten van psychologische flexibiliteit: het vermogen om bewust aanwezig te zijn en gedrag te kiezen dat aansluit bij wat belangrijk is, ook wanneer gedachten, emoties of lichamelijke sensaties ongemakkelijk zijn.

ACT wordt vaak geplaatst binnen de zogenoemde derde generatie cognitieve gedragstherapieën. In tegenstelling tot traditionele probleemgerichte benaderingen ligt de focus niet op het verminderen of veranderen van klachten, maar op het leren omgaan met innerlijke ervaringen op een manier die het dagelijks functioneren ondersteunt.

Ontstaan en theoretische achtergrond

ACT is ontwikkeld in de jaren negentig door Steven C. Hayes en collega’s. De benadering is geworteld in de gedragswetenschappen en maakt gebruik van inzichten uit onder andere functionele contextuele psychologie en Relational Frame Theory (RFT), een theorie over taal en cognitie.

Waar klassieke cognitieve gedragstherapie zich richt op het uitdagen of herstructureren van gedachten, kiest ACT een ander uitgangspunt. Gedachten worden niet gezien als waar of onwaar, helpend of niet-helping, maar als mentale gebeurtenissen die invloed kunnen hebben op gedrag.

Binnen ACT staat niet de inhoud van gedachten centraal, maar de relatie die iemand met die gedachten heeft.

Het centrale uitgangspunt van ACT

Een kernidee binnen ACT is dat psychisch lijden vaak niet zozeer ontstaat door moeilijke gedachten of emoties, maar door de manier waarop mensen proberen deze ervaringen te vermijden, controleren of onderdrukken.

Voorbeelden hiervan zijn:

* Het vermijden van situaties die stress oproepen

* Het onderdrukken van emoties om te kunnen functioneren

* Het uitstellen van gedrag totdat men zich beter voelt

Hoewel deze strategieën op korte termijn verlichting kunnen geven, dragen ze op lange termijn vaak bij aan vastlopende patronen. ACT helpt deze patronen zichtbaar te maken en alternatieven te ontwikkelen.

Psychologische flexibiliteit

Psychologische flexibiliteit vormt het kernbegrip binnen ACT. Het verwijst naar het vermogen om:

* bewust aanwezig te zijn in het huidige moment

* open te staan voor innerlijke ervaringen

* gedrag te kiezen dat past bij persoonlijke waarden

In de praktijk betekent dit dat iemand leert handelen met alles wat zich aandient, in plaats van te wachten tot omstandigheden ideaal zijn. Dit maakt ACT bijzonder relevant voor leefstijl en gezondheid, waar gedrag vrijwel altijd plaatsvindt onder onvolmaakte omstandigheden.

De zes kernprocessen van ACT

ACT werkt met zes samenhangende kernprocessen die gezamenlijk psychologische flexibiliteit bevorderen. Deze processen worden vaak weergegeven in het hexaflex-model.

1. Acceptatie

Het actief ruimte maken voor gedachten, emoties en lichamelijke sensaties, zonder deze te vermijden of te bestrijden.

2. Cognitieve defusie

Het leren afstand nemen van gedachten, zodat zij minder automatisch het gedrag sturen.

3. Contact met het hier-en-nu

Het ontwikkelen van aandacht voor wat zich op dit moment afspeelt, in plaats van handelen op de automatische piloot.

4. Zelf-als-context

Het vermogen om jezelf te observeren los van gedachten en emoties, zonder hiermee samen te vallen.

5. Waarden

Het verkennen van wat werkelijk belangrijk is en richting geeft aan gedrag.

6. Toegewijd handelen

Het zetten van concrete gedragsstappen in lijn met waarden, ook wanneer dit moeite kost.

Deze processen zijn geen losse technieken, maar vormen samen een geïntegreerd gedragskader.

ACT als kader, niet als protocol

Een belangrijk kenmerk van ACT is dat het geen vast protocol is. ACT schrijft niet voor wat iemand moet doen, maar helpt inzicht te krijgen in hoe gedrag tot stand komt en waar het vastloopt.

Daarom wordt ACT in opleidingen en professionele contexten vaak gebruikt als:

* analysekader voor gedrag

* onderliggend model bij begeleiding en coaching

* referentiekader bij complexe veranderprocessen

Deze flexibiliteit maakt ACT toepasbaar binnen uiteenlopende domeinen, waaronder leefstijl, zorg, onderwijs en werk.

ACT en leefstijl in de praktijk

Binnen leefstijlverandering is ACT vooral relevant omdat gezond gedrag vrijwel altijd gepaard gaat met ongemak. Denk aan vermoeidheid bij bewegen, frustratie bij eetgedrag of onrust bij het nemen van rust.

ACT helpt mensen niet om dit ongemak weg te nemen, maar om het niet langer leidend te laten zijn. Hierdoor ontstaat ruimte voor gedrag dat aansluit bij waarden, zoals gezondheid, vitaliteit of zelfzorg.

Samenvattend

Acceptance & Commitment Therapy is een gedragsgerichte benadering die zich richt op psychologische flexibiliteit. Door anders om te gaan met gedachten, emoties en lichamelijke ervaringen ontstaat ruimte voor gedrag dat betekenisvol en duurzaam is. ACT biedt daarmee een stevig theoretisch en praktisch kader voor vraagstukken rondom gedrag, gezondheid en leefstijl.