Wat onderzoek laat zien over psychologische flexibiliteit, stigma en kwaliteit van leven

Inleiding

Acceptance & Commitment Therapy (ACT) wordt steeds vaker genoemd als een veelbelovende benadering binnen leefstijl en gezondheid. Niet omdat ACT zich richt op directe gedragscontrole, maar omdat het ingrijpt op onderliggende psychologische processen die gedragsverandering vaak belemmeren.

Een invloedrijke studie van Lillis, Hayes en collega’s (2009) onderzocht de rol van acceptatie, mindfulness en psychologische flexibiliteit bij mensen met overgewicht of obesitas. Het onderzoek laat zien dat ACT niet alleen effect heeft op gewicht, maar vooral op kwaliteit van leven, stigma en psychologisch functioneren .

De uitdaging van leefstijlverandering bij gewicht

Veel leefstijlinterventies rond gewicht zijn gericht op:

* voedingsadviezen

* bewegingsrichtlijnen

* zelfmonitoring en doelen

Hoewel deze interventies vaak leiden tot initiële gewichtsafname, blijkt langdurig behoud lastig. Onderzoek laat zien dat gewicht vaak binnen enkele jaren (deels) terugkomt. Volgens Lillis et al. ligt een belangrijke oorzaak niet in gebrek aan kennis, maar in psychologische vermijding en beperkte copingvaardigheden .

Mensen die moeite hebben met gewichtsbehoud:

* eten vaker in reactie op emoties

* vermijden ongemak en zelfkritiek

* raken sneller verstrikt in schaamte en stigma

ACT als alternatief perspectief binnen leefstijl

ACT vertrekt vanuit een ander uitgangspunt dan traditionele leefstijlinterventies. In plaats van gedrag te sturen via controle of motivatie, richt ACT zich op het vergroten van psychologische flexibiliteit: het vermogen om gedrag te kiezen in lijn met waarden, ondanks moeilijke gedachten, emoties of lichamelijke sensaties.

In het onderzoek kregen deelnemers geen dieet- of bewegingsadviezen. De ACT-interventie richtte zich expliciet op:

* acceptatie van moeilijke gedachten en gevoelens

* mindfulness en defusie

* omgaan met gewichtgerelateerde schaamte en stigma

* handelen vanuit waarden

Opzet van het onderzoek

De studie onderzocht een eendaagse ACT-workshop bij mensen die al eerder een leefstijl- of gewichtsprogramma hadden gevolgd. De focus lag niet op afvallen, maar op:

* verminderen van stigma

* verbeteren van kwaliteit van leven

* vergroten van psychologische flexibiliteit

Deelnemers werden vergeleken met een controlegroep op een wachtlijst. Metingen vonden plaats bij start en na drie maanden follow-up .

Belangrijkste resultaten

1. Verbetering van kwaliteit van leven

De ACT-groep rapporteerde een duidelijke verbetering in kwaliteit van leven, los van daadwerkelijke gewichtsverandering. Dit suggereert dat ACT een zelfstandige bijdrage levert aan welzijn.

2. Afname van gewichtgerelateerde stigma

Zowel zelfstigma als ervaren stigma namen significant af. Dit is relevant omdat stigma een belangrijke voorspeller is van vermijdingsgedrag en terugval.

3. Toename van psychologische flexibiliteit

Deelnemers lieten een duidelijke toename zien in:

* acceptatie van gewichtgerelateerde gedachten

* bereidheid om ongemak toe te laten

* handelen in lijn met waarden

Deze veranderingen bleken mediërend: ze verklaarden de verbeteringen in welzijn en functioneren .

4. Bescheiden maar betekenisvolle effecten op gewicht

Hoewel gewicht geen primair doel was, liet de ACT-groep gemiddeld een gunstiger gewichtsverloop zien dan de controlegroep. Dit onderstreept dat gedragsverandering niet altijd via directe sturing hoeft te verlopen.

Wat betekent dit voor leefstijl en gezondheid?

Dit onderzoek ondersteunt een belangrijk inzicht binnen ACT en leefstijl:

Duurzame gedragsverandering ontstaat niet door controle over gedrag, maar door anders omgaan met wat gedrag moeilijk maakt.

Door stigma, schaamte en vermijding te verminderen, ontstaat ruimte voor gezondere keuzes — zonder dat deze keuzes afhankelijk zijn van motivatie of zelfdiscipline.

Voor leefstijlprofessionals betekent dit dat ACT vooral waardevol is als onderliggend gedragskader, niet als vervanging van bestaande leefstijlkennis, maar als versterking ervan.

Relevantie voor de Nederlandse leefstijlpraktijk

In de Nederlandse context — waar leefstijlinterventies steeds vaker worden ingezet binnen preventie, zorg en welzijn — biedt ACT een aanvullend perspectief op:

* terugval en volhouden

* omgaan met schaamte en zelfkritiek

* duurzame gedragsverandering

De focus op psychologische flexibiliteit sluit goed aan bij actuele inzichten rond positieve gezondheid en eigen regie.

Samenvattend

Het onderzoek van Lillis et al. (2009) laat zien dat Acceptance & Commitment Therapy een betekenisvolle bijdrage kan leveren aan leefstijl en gewicht, juist doordat het zich richt op acceptatie, waarden en psychologische flexibiliteit in plaats van directe gedragscontrole. De resultaten onderstrepen het belang van ACT als gedragskader binnen leefstijl en gezondheid .