ACT en terugval na leefstijlverandering

Waarom terugval geen mislukking is, maar onderdeel van verandering

Inleiding

Terugval is één van de meest voorkomende en meest frustrerende ervaringen bij leefstijlverandering. Of het nu gaat om bewegen, eetgedrag, slaap of stress: veel mensen maken periodes mee waarin eerder gekozen gedrag wegvalt. Terugval wordt daarbij vaak gezien als bewijs dat “het niet lukt” of dat iemand “het niet kan volhouden”.

Acceptance & Commitment Therapy (ACT) hanteert een fundamenteel ander perspectief op terugval. Binnen ACT wordt terugval niet gezien als falen, maar als een normaal en verklaarbaar onderdeel van gedragsverandering. Juist de manier waarop mensen omgaan met terugval blijkt bepalend voor het verdere verloop van leefstijlverandering.

Waarom terugval zo vaak voorkomt bij leefstijl

Leefstijlverandering vraagt gedrag dat op korte termijn vaak ongemak oplevert:

• fysieke inspanning
• mentale discipline
• confrontatie met oude patronen
• omgaan met stress, vermoeidheid of emoties

Wanneer omstandigheden veranderen — bijvoorbeeld door drukte, stress of verminderde energie — neemt de kans toe dat oud gedrag weer de overhand krijgt. Dit is geen uitzondering, maar een logisch gevolg van hoe menselijk gedrag werkt.

Het probleem ontstaat meestal niet door de terugval zelf, maar door de betekenis die eraan wordt gegeven.

Terugval en zelfkritiek

Na terugval ontstaan vaak gedachten als:

“Zie je wel, ik kan dit niet”

“Het heeft geen zin om opnieuw te beginnen”

“Ik ben gewoon niet consequent genoeg”

Deze zelfkritische gedachten leiden regelmatig tot vermijdingsgedrag:

• stoppen met het leefstijlplan
• uitstellen van hervatten
• vermijden van begeleiding of evaluatie

Binnen ACT wordt dit proces herkend als een combinatie van cognitieve fusie (samenvallen met gedachten) en experiëntiële vermijding (ongemak niet willen voelen).

Het ACT-perspectief op terugval

ACT benadert terugval niet als iets dat voorkomen moet worden, maar als een moment waarop psychologische flexibiliteit onder druk komt te staan. De centrale vraag is niet:

“Hoe voorkom ik terugval?”

maar:

“Hoe ga ik om met terugval wanneer deze zich voordoet?”

ACT richt zich daarbij op het vergroten van gedragsruimte, juist op momenten waarop het lastig wordt.

Psychologische flexibiliteit bij terugval

Psychologische flexibiliteit helpt om:

• terugval te herkennen zonder oordeel
• zelfkritische gedachten te zien als gedachten
• ongemak toe te laten zonder het gedrag volledig te laten ontsporen

In plaats van alles-of-niets-denken (“nu is het toch mislukt”) ontstaat ruimte voor nuance: tijdelijk ander gedrag hoeft geen eindpunt te zijn, maar kan worden gezien als informatie over context en omstandigheden.

Acceptatie in plaats van controle

Een veelvoorkomende reactie op terugval is het aanscherpen van controle:

• strengere regels
• hogere eisen
• meer druk op motivatie

ACT laat zien dat dit vaak averechts werkt. Acceptatie betekent hier niet goedkeuren van gedrag, maar bereidheid om te zien wat er gebeurt zonder extra strijd. Door de strijd met ongemak te verminderen, komt er juist energie vrij om opnieuw richting te kiezen.

Waarden als anker na terugval

Binnen ACT spelen waarden een centrale rol bij het omgaan met terugval. Waarden bieden richting, ook wanneer gedrag tijdelijk afwijkt. In plaats van te focussen op wat is misgegaan, wordt de aandacht verlegd naar vragen als:

“Welke richting wil ik kiezen, zelfs nu?”

“Wat zegt deze terugval over wat voor mij belangrijk is?”

Waarden maken hervatten mogelijk zonder dat perfectie of motivatie een voorwaarde wordt.

Toegewijd handelen: klein en herhaalbaar

ACT benadrukt dat hervatten na terugval niet groots of radicaal hoeft te zijn. Integendeel: kleine, haalbare stappen versterken het gevoel van keuzevrijheid en regie.

Voorbeelden hiervan zijn:

• één bewuste maaltijd
• een korte wandeling
• opnieuw contact opnemen met begeleiding

Door toegewijd handelen los te koppelen van succes of falen, wordt leefstijlverandering minder kwetsbaar voor tijdelijke tegenslagen.

Betekenis voor leefstijlbegeleiding en preventie

Voor leefstijlbegeleiding betekent het ACT-perspectief dat terugval actief besproken en genormaliseerd wordt. Niet als waarschuwing, maar als leercontext. Dit voorkomt dat terugval leidt tot afhaken en versterkt de duurzame inzetbaarheid van leefstijlgedrag.

In preventieve contexten helpt dit perspectief om leefstijl niet te benaderen als prestatie, maar als proces.

Samenvattend

Terugval is een onvermijdelijk onderdeel van leefstijlverandering. Acceptance & Commitment Therapy biedt een kader waarin terugval niet leidt tot zelfkritiek en opgeven, maar kan worden benut als moment van bewustwording en heroriëntatie. Door psychologische flexibiliteit, acceptatie en waarden centraal te stellen, blijft gedragsverandering mogelijk — ook wanneer het tijdelijk moeilijk wordt.

Acceptance & Commitment Therapy (ACT) speelt een steeds belangrijkere rol binnen leefstijl en gezondheid, omdat duurzame gedragsverandering vraagt om het omgaan met weerstand, stress en terugval. ACT richt zich op het vergroten van psychologische flexibiliteit, waardoor gezond gedrag mogelijk blijft, ook wanneer omstandigheden niet ideaal zijn. De ACT & Leefstijl Academy verzorgt erkende beroepsopleidingen en nascholing op het snijvlak van ACT en leefstijl voor professionals zoals leefstijlcoaches, diëtisten, verpleegkundigen, praktijkondersteuners, fysiotherapeuten, gewichtsconsulenten en andere zorg- en welzijnsprofessionals.
Meer informatie is te vinden op https://www.actenleefstijl.academy.