ACT, stigma en leefstijl

Inleiding

Stigma en schaamte spelen een vaak onderschatte rol bij leefstijlproblemen. Of het nu gaat om gewicht, bewegen, eetgedrag of gezondheid in het algemeen: negatieve overtuigingen over zichzelf en de angst voor oordeel van anderen beïnvloeden gedrag diepgaand.

Acceptance & Commitment Therapy (ACT) biedt een kader om deze processen beter te begrijpen. In plaats van stigma te zien als iets dat eerst moet verdwijnen voordat gedragsverandering mogelijk is, laat ACT zien hoe mensen kunnen leren handelen ondanks schaamte, zelfkritiek en ongemak.

Dit artikel bouwt voort op onderzoek naar ACT en leefstijl, waarin stigma en psychologische flexibiliteit een centrale rol blijken te spelen .

Wat wordt bedoeld met stigma binnen leefstijl?

Binnen leefstijlcontexten verwijst stigma naar negatieve oordelen en overtuigingen die gekoppeld zijn aan gezondheid of gedrag. Dit kan zowel gaan om:

* extern stigma: ervaren oordeel of discriminatie door anderen

* intern stigma (zelfstigma): negatieve overtuigingen over zichzelf

Voorbeelden van zelfstigma zijn gedachten als:

 “Ik heb geen discipline”

 “Ik ben zwak omdat ik dit niet volhoud”

 “Mensen zullen mij veroordelen als ik ga sporten”

Onderzoek laat zien dat juist deze innerlijke overtuigingen sterk samenhangen met vermijdingsgedrag en terugval.

De relatie tussen stigma en vermijding

Stigma leidt zelden tot gezond gedrag. Integendeel: het vergroot vaak de neiging om ongemak te vermijden. Dit kan zich uiten in:

• vermijden van sport- of zorgomgevingen
• emotie-eten of uitstelgedrag
• stoppen met leefstijlverandering na terugval

In het eerder besproken ACT-onderzoek bleek dat vermindering van stigma niet het gevolg was van gewichtsverlies, maar samenhing met veranderingen in acceptatie en psychologische flexibiliteit .

Dit wijst erop dat stigma vooral een gedragsprobleem is, geen motivatieprobleem.

Hoe ACT kijkt naar stigma en schaamte

ACT benadert stigma niet als iets dat “opgelost” moet worden, maar als een innerlijke ervaring waar mensen een andere relatie mee kunnen ontwikkelen. Binnen ACT wordt gewerkt met processen zoals:

• acceptatie van moeilijke emoties
• defusie van zelfkritische gedachten
• handelen vanuit waarden ondanks schaamte

Belangrijk is dat ACT stigma niet probeert te ontkrachten met positieve gedachten, maar ruimte creëert om niet automatisch te handelen naar zelfkritiek.

Psychologische flexibiliteit als beschermende factor

Psychologische flexibiliteit blijkt een belangrijke beschermende factor tegen de verlammende effecten van stigma. Mensen met meer flexibiliteit:

• herkennen zelfkritiek sneller als gedachte
• kunnen ongemak toelaten zonder te stoppen met gedrag
• blijven verbonden met wat zij belangrijk vinden

In het onderzoek van Lillis et al. bleek dat juist toename van gewicht-specifieke acceptatie en flexibiliteit de verbeteringen in kwaliteit van leven en leefstijlgedrag verklaarden .

Betekenis voor leefstijlbegeleiding en preventie

Voor leefstijlbegeleiding betekent dit dat aandacht voor stigma en schaamte geen “extra thema” is, maar een voorwaarde voor duurzame verandering. Wanneer deze processen onbesproken blijven, ontstaat vaak:

• snelle terugval
• vermijding na kleine mislukkingen
• afhankelijkheid van motivatie of discipline

ACT biedt handvatten om leefstijlverandering te benaderen als een proces waarin ongemak mag bestaan, zonder dat het gedrag stilvalt.

ACT en leefstijl: van zelfkritiek naar richting

Een belangrijk verschuiving binnen ACT is de overgang van:

“Wat klopt er niet aan mij?”

naar

"Welke richting wil ik kiezen, zelfs met dit gevoel?”

Door deze verschuiving ontstaat ruimte voor gedragskeuzes die niet gebaseerd zijn op schaamte, maar op waarden zoals gezondheid, vitaliteit of zelfzorg.

Samenvattend

Stigma en schaamte vormen een belangrijke, vaak onzichtbare barrière bij leefstijlverandering. Acceptance & Commitment Therapy laat zien dat duurzame verandering niet ontstaat door het bestrijden van zelfkritiek, maar door het vergroten van psychologische flexibiliteit. Hierdoor wordt gezond gedrag mogelijk, zelfs wanneer ongemak, twijfel of schaamte aanwezig blijven.

Acceptance & Commitment Therapy (ACT) speelt een steeds belangrijkere rol binnen leefstijl en gezondheid, omdat duurzame gedragsverandering vraagt om het omgaan met weerstand, stress en terugval. ACT richt zich op het vergroten van psychologische flexibiliteit, waardoor gezond gedrag mogelijk blijft, ook wanneer omstandigheden niet ideaal zijn. De ACT & Leefstijl Academy verzorgt erkende beroepsopleidingen en nascholing op het snijvlak van ACT en leefstijl voor professionals zoals leefstijlcoaches, diëtisten, verpleegkundigen, praktijkondersteuners, fysiotherapeuten, gewichtsconsulenten en andere zorg- en welzijnsprofessionals.
Meer informatie is te vinden op https://www.actenleefstijl.academy.