Als praktijkondersteuner voer je dagelijks gesprekken met mensen die vaak heel goed weten wat beter voor hun gezondheid zou zijn.
Meer bewegen. Anders eten. Stoppen met roken. Minder alcohol. Beter slapen. Meer rust nemen.
En toch gebeurt het niet altijd.
Een patiënt met diabetes weet dat dagelijks bewegen verstandig is, maar komt na een vermoeiende werkdag niet van de bank. Iemand met overgewicht weet wat gezonde voeding is, maar grijpt bij stress naar eten. Een patiënt met COPD wil stoppen met roken, maar merkt dat juist spanning de behoefte aan een sigaret versterkt.
Dan is nóg een advies meestal niet wat iemand nodig heeft.
Precies daar kan Acceptance & Commitment Therapy (ACT) voor de praktijkondersteuner van grote waarde zijn.
De rol van de praktijkondersteuner gaat veel verder dan het controleren van bloeddruk, glucosewaarden of medicatie. In het actuele competentieprofiel van de NVvPO is gezondheidsbevordering een expliciete rol van de POH. Daaronder vallen onder andere leefstijl, preventie, zelfmanagement, gezamenlijke besluitvorming en het ondersteunen van patiënten bij gezondheidsbevorderende acties. NVvPO
De aanvullende NVvPO-competenties rondom leefstijl gaan nog verder. Daarin worden onder andere persoonsgerichte zorg, oordeelvrij werken, gedragsveranderingsmodellen, zelfmanagement, kleine haalbare doelen en gesprekken over zingeving en betekenisvol leven genoemd. NVvPO
Dat raakt bijna rechtstreeks aan het werkterrein van ACT.
Een belangrijke verschuiving ontstaat wanneer we stoppen met veronderstellen dat onvoldoende kennis het probleem is.
Neem een patiënt met diabetes type 2.
De klassieke benadering kan zijn:
“Het is belangrijk dat u meer beweegt.”
Maar misschien weet deze patiënt dat allang.
Het werkelijke probleem ontstaat om 19.00 uur:
“Ik ben kapot. Vandaag even niet.”
Of:
“Het heeft toch geen zin. Ik houd dit nooit vol.”
Of simpelweg:
“Morgen begin ik weer.”
Op dat moment is voedings- of beweegkennis niet het probleem.
De vraag is hoe iemand omgaat met vermoeidheid, gedachten, emoties, ongemak en automatische gewoontes.
ACT richt zich precies op die ruimte tussen weten en doen.
ACT leert de praktijkondersteuner niet om de patiënt nóg beter te overtuigen.
Het verandert juist het gesprek.
In plaats van:
“Waarom heeft u het niet gedaan?”
kun je onderzoeken:
“Wat gebeurde er op het moment dat het moeilijk werd?”
En in plaats van:
“U moet proberen toch drie keer per week te bewegen.”
kan de vraag worden:
“Wat zou voor u een kleine stap zijn die past bij hoe u met uw gezondheid wilt omgaan, óók op een moeilijke dag?”
Daarmee verschuift de aandacht van voorschrijven naar onderzoeken.
Van moeten naar kiezen.
En van compliance naar zelfmanagement.
1. Je krijgt meer grip op weerstand. Een patiënt hoeft niet eerst gemotiveerd te zijn voordat je aan verandering kunt werken. Twijfel, weerstand en ongemak mogen onderdeel zijn van het gesprek.
2. Je kunt beter werken met terugval. Terugval hoeft geen bewijs te zijn dat een interventie is mislukt. Je kunt samen onderzoeken wat er gebeurde en wat de patiënt daarvan kan leren.
3. Je versterkt zelfmanagement. De patiënt leert niet alleen wat hij of zij moet doen, maar ook hoe om te gaan met gedachten en gevoelens die gezond gedrag moeilijk maken. Dat sluit sterk aan bij de rol die de NVvPO voor de POH beschrijft. NVvPO
4. Het maakt leefstijlgesprekken persoonlijker. Gezondheid wordt verbonden met waarden. Waarom wil iemand eigenlijk fitter worden? Misschien niet vanwege een HbA1c-waarde, maar om met de kleinkinderen te kunnen spelen, te kunnen blijven werken of zelfstandig ouder te worden.
Dat geeft een leefstijladvies betekenis.
Een patiënt krijgt het advies dagelijks 30 minuten te wandelen.
Hij doet het twee weken en stopt.
Je kunt opnieuw uitleggen waarom bewegen belangrijk is. Maar met ACT kun je een andere ingang kiezen:
POH: “Wat maakt bewegen eigenlijk belangrijk voor u?”
Patiënt: “Ik wil niet zoals mijn vader eindigen. Hij kon op het laatst bijna niets meer.”
POH: “Wat wilt u dan wél?”
Patiënt: “Ik wil actief blijven. Straks ook met mijn kleinkinderen.”
Nu verandert het gesprek.
Wandelen is niet langer een opdracht van de praktijkondersteuner.
Het wordt gedrag in dienst van iets wat voor de patiënt zelf belangrijk is.
Dat is een fundamenteel verschil.
Deze eenvoudige oefening kun je gebruiken wanneer een patiënt wél wil veranderen, maar steeds vastloopt.
1. Opmerken
Vraag: “Wat gebeurt er meestal op het moment dat het niet lukt?”
Laat gedachten, emoties en lichamelijke gevoelens benoemen.
2. Ruimte maken
Vraag: “Zou dat gevoel er even mogen zijn zonder dat je het eerst hoeft op te lossen?”
3. Richting bepalen
Vraag: “Waar wil je met je gezondheid uiteindelijk voor staan?”
4. Klein kiezen
Vraag: “Wat is de kleinste stap die daarbij past en die je óók op een moeilijke dag zou kunnen zetten?”
Niet het perfecte gezondheidsplan staat centraal.
Maar het ontwikkelen van psychologische flexibiliteit.
Juist daarin ligt volgens ons de kracht van ACT & Leefstijl voor de praktijkondersteuner.
De POH bevindt zich op een bijzondere plek. Je ziet patiënten niet één keer, maar vaak gedurende langere tijd. Je ziet de goede voornemens én de terugval. De medische waarden én het dagelijks leven erachter.
ACT geeft een methodiek om juist met dat tweede deel te werken.
Niet door de medische kennis te vervangen.
Maar door er een gedragsmatige laag aan toe te voegen:
medische kennis vertelt wat gezondheid ondersteunt; ACT helpt onderzoeken hoe iemand daarnaar kan handelen wanneer het leven ertussen komt.
Voor praktijkondersteuners die deze vaardigheden professioneel willen leren toepassen, biedt de ACT & Leefstijl Academy de Basisopleiding ACT. De opleiding combineert e-learning en literatuurstudie met praktijkonderwijs waarin onder andere met oefeningen, rollenspellen en praktijksituaties wordt gewerkt.
De Basisopleiding ACT staat momenteel vermeld met 12 accreditatiepunten voor praktijkondersteuners (NVvPO). Heidi Stiegelis
Bekijk de Basisopleiding ACT en de actuele accreditaties
Dat is relevant omdat geaccrediteerde scholingen meetellen binnen het NVvPO Kwaliteitsregister. Dit register is erkend door de cao-partijen Huisartsenzorg; de NVvPO gebruikt PE-online voor het registreren van scholing en punten. NVvPO
Meer over accreditatie en het NVvPO Kwaliteitsregister
De praktijkondersteuner hoeft geen ACT-therapeut te worden om veel aan ACT te hebben.
De winst zit juist in het dagelijkse gesprek.
Minder overtuigen.
Meer onderzoeken.
Minder nadruk op wat iemand moet doen.
Meer aandacht voor wat iemand belangrijk vindt.
En minder strijd met gedachten, gevoelens en terugval, zodat er meer ruimte ontstaat om opnieuw te kiezen.
Want in de spreekkamer is de vraag uiteindelijk niet alleen:
“Weet deze patiënt wat gezond is?”
De interessantere vraag is:
“Kan deze patiënt ook richting gezondheid bewegen wanneer het moeilijk wordt?”
Precies daar kan ACT voor de praktijkondersteuner het verschil maken.