Waarom we onder druk iets anders doen dan we eigenlijk willen

Inleiding

Acceptance & Commitment Therapy (ACT) wordt vaak uitgelegd aan de hand van het hexaflex-model of de zes kernprocessen. Maar in de praktijk is ACT-therapie ook iets anders: een manier om te begrijpen wat er gebeurt op het moment dat gedrag onder druk komt te staan.

Na deze eerste toelichting spreken we in dit artikel over ACT-therapie.

Veel leefstijlgedrag verloopt prima zolang omstandigheden gunstig zijn. Maar juist op moeilijke momenten (bij stress, vermoeidheid of emoties) verandert gedrag vaak. Het ACT-model helpt om precies dat moment beter te begrijpen.

Het moment waarop gedrag kantelt

Iedereen kent het moment waarop goede intenties verdwijnen:

• je wilde gaan sporten, maar blijft zitten
• je wilde gezond eten, maar grijpt toch naar snacks
• je wilde op tijd naar bed, maar blijft doorgaan

Niet omdat je het niet weet.
Maar omdat er iets anders gebeurt.

Het ACT-model beschrijft dit als een verschuiving van bewust gekozen gedrag naar automatisch gestuurd gedrag.

Het ACT-model in één zin

Gedrag wordt niet bepaald door wat je weet, maar door hoe je omgaat met wat je op dat moment ervaart.

Dit maakt ACT fundamenteel anders dan veel andere modellen.

De drie lagen van het ACT-model

In plaats van alleen te kijken naar gedrag, onderscheidt ACT drie lagen die tegelijkertijd actief zijn:

1. Ervaring (wat je voelt en denkt)

Dit omvat:

• gedachten (“ik heb hier geen energie voor”)
• emoties (stress, spanning, vermoeidheid)
• lichamelijke sensaties (trek, onrust)

Deze laag is altijd aanwezig en vaak bepalend voor gedrag.

2. Reactie (wat je automatisch doet)

Dit is de snelle, automatische reactie op die ervaring:

• vermijden
• uitstellen
• afleiden
• terugvallen in gewoontes

Dit gebeurt vaak zonder bewuste keuze.

3. Richting (wat belangrijk voor je is)

Dit gaat over waarden:

• gezondheid
• energie
• zelfzorg
• verbinding

Deze laag bepaalt waar je eigenlijk naartoe wilt.

Waar het vaak misgaat

Op moeilijke momenten raakt de verbinding tussen deze lagen verstoord.

De ervaring (stress, vermoeidheid) wordt zo dominant dat:

• automatische reactie het overneemt
• richting (waarden) naar de achtergrond verdwijnt

Het gevolg:
gedrag dat niet past bij wat iemand belangrijk vindt.

Wat ACT-therapie toevoegt

ACT-therapie probeert deze lagen niet te veranderen, maar de relatie ertussen.

Het doel is:

• ervaring toelaten
• automatische reacties herkennen
• opnieuw verbinding maken met richting

En dan:
bewust gedrag kiezen

Het model visueel gedacht

Je kunt het ACT-model zien als drie punten:

Ervaring → Reactie → Richting

Zonder ACT:
ervaring → automatische reactie

Met ACT:
ervaring → pauze → keuze → richting

Die pauze is cruciaal.

Praktische ACT-oefening: Het 3-lagen moment

Deze oefening helpt om het ACT-model direct toe te passen.

Stap 1 – Wat ervaar ik?

• Wat denk ik?
• Wat voel ik?

Stap 2 – Wat wil ik automatisch doen?

• Waar heb ik nu de neiging toe?
• Wat zou ik normaal doen?

Stap 3 – Wat is belangrijk voor mij?

• Waar wil ik eigenlijk naartoe?
• Welke waarde speelt hier?

Stap 4 – Wat is een kleine stap?

• Welke kleine actie past bij die richting?

Waarom dit model zo krachtig is

Het ACT-model maakt zichtbaar dat gedrag niet “fout” is, maar logisch.

Het laat zien:

• waarom mensen vastlopen
• waarom kennis niet genoeg is
• waarom terugval normaal is

En belangrijker:
het laat zien waar de ruimte zit om opnieuw te kiezen.

ACT als denkmodel voor professionals

Voor leefstijlcoaches, diëtisten en zorgprofessionals biedt dit model een andere manier van kijken:

In plaats van:
❌ gedrag corrigeren

wordt het:
✅ gedrag begrijpen

En vanuit daar begeleiden.

Samenvattend

Het ACT-model helpt om gedrag te begrijpen op momenten waarop het moeilijk wordt. Door onderscheid te maken tussen ervaring, automatische reactie en richting ontstaat inzicht in waarom mensen niet altijd doen wat ze willen. ACT-therapie vergroot de ruimte om op die momenten bewust te kiezen voor gedrag dat past bij wat belangrijk is. Dat maakt het model krachtig voor duurzame leefstijlverandering.

Over de ACT & Leefstijl Academy

Acceptance & Commitment Therapy (ACT) speelt een steeds belangrijkere rol binnen leefstijl en gezondheid, omdat duurzame gedragsverandering vraagt om het omgaan met weerstand, stress en terugval. ACT-therapie richt zich op het vergroten van psychologische flexibiliteit, waardoor gezond gedrag mogelijk blijft, ook wanneer omstandigheden niet ideaal zijn. De ACT & Leefstijl Academy verzorgt erkende beroepsopleidingen en nascholing op het snijvlak van ACT-therapie en leefstijl voor professionals zoals leefstijlcoaches, diëtisten, verpleegkundigen, praktijkondersteuners, fysiotherapeuten, gewichtsconsulenten en andere zorg- en welzijnsprofessionals.